Lưu biệt khi xuất dương (Xuất dương lưu biệt)
Đánh giá bài viết

Lưu biệt khi xuất dương (Xuất dương lưu biệt)

Hướng dẫn

PHÂN TÍCH

Bài thơ Xuất dương lưu biệt đúng là thơ để nói cái chí của mình (thi dĩ ngôn chí), một khúc tráng ca thể hiện rất rõ vẻ đẹp trong tư thế, trong nghĩ suy cao cả, mới mẻ và sự quyết tâm hăm hở ra đi tìm đường cứu nước của nhà thơ, nhà cách mạng lớn Phan Bội Châu.

1. Ngay ở đầu bài thơ, hai câu đề có giá trị như là tuyên ngôn về chí làm trai:

Sinh vi nam tử yếu hi kì,

Khẳng hứa càn khôn tự chuyển di.

(Làm trai phải lạ ở trên dời,

Há để càn khôn tự chuyển dời)

Chí làm trai là một lí tưởng nhân sinh thời phong kiến. Cái phần tích cực, cái tráng khí hùng tâm của chí làm trai đã từng làm cho không ít người lập nên công tích ở đời. Thời trước, chí làm trai không mấy khi tách khỏi cái kì vọng công danh. Nếu Phạm Ngũ Lão nghĩ suy: Công danh nam tử còn vương nợ (Thuật hoài) thì Nguyễn Công Trứ cũng trăn trở: Không công danh thà nát với cỏ cây (Chí làm trai). Nhà thơ họ Nguyễn còn gắn chí làm trai với nợ tang bồng: Chí làm trai nam bắc tây đông, cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể (Chí làm trai)…

Ở đây, Phan Bội Châu cũng nghĩ tới chí làm trai. Theo nhà thơ, đã làm trai thì phải làm nên chuyện lạ ở dời:

Làm trai phải lạ ở trên đời.

Chuyện lạ ấy nhất định không phải là công danh cũng không phải là nợ tang bồng. Chuyện lạ ở bài thơ này chính là xoay chuyển trời đất, lấp bể dời non:

Há để càn khôn tự chuyển dời.

2. Không thể sống thụ động, câu thơ là một câu hỏi tu từ, khẳng định một tư thế, một tâm thế tuyệt đẹp của nhà cách mạng trong buổi lên đường, tự tin vào tài năng của mình muốn làm một sự nghiệp to lớn giữa lúc non sông đắm chìm trong cảnh nô lệ lầm than.

Hai câu thực tiếp đó là ý thức tự khẳng định mình, cái tôi trách nhiệm với thời đại mình đang sống:

Ư bách niên trung tu hữu ngã,

Khởi thiên tải hậu cánh vô thùy.

(Trong khoảng trăm năm cần có tớ,

Sau này muôn thuở, há không ai?)

Hai câu thơ, câu đầu nói giọng khẳng định, câu sau là nghi vấn, nhưng thực chất cũng là khẳng định. Chí làm trai ở đây gắn liền với nhận thức về sự hiện hữu của cái tôi, cái tôi trách nhiệm và ý muốn sống hữu ích, muốn lưu danh với hậu thế. Theo Nguyễn Đình Chú: “Giữa cuộc sống tối tăm của đất nước lúc đó, có được một ý thức về cái tôi như thế, quả là cứng cỏi, là đẹp vô cùng, cũng như có được một ý thức lưu danh thiên cổ bằng sự cứu nước quả là cần thiết, là cao cả vô cùng”.

Rất đỗi tự hào về trách nhiệm, vai trò của mình trong cuộc đời, “trong khoảng trăm năm”, và hơn thế nữa, trong “sau này muôn thuở”, nhà thơ nêu câu hỏi “Khởi thiên tải hậu cánh vô thùy?”. Chẳng lẽ ngàn năm sau lại không có ai để lại tên tuổi mình ư? Thoạt nghe là tự hỏi mình, nhưng thật ra cũng là hỏi tất cả mọi người. Không chỉ hỏi thôi đâu mà chính là giục giã mọi người hành động.

3. Hai câu luận tiếp đó là quan niệm của nhà thơ về lẽ sống trong cảnh đất nước lầm than, nô lệ:

Giang sơn tử hĩ sinh đồ nhuế

Hiền thánh liêu nhiên tụng diệc si!

(Non sông đã chết, sống thêm nhục,

Hiền thánh còn đâu, học cũng hoài!)

Với thủ pháp nhân hóa “Giang sơn tử hĩ”, “Non sông đã chết” nhà thơ đề cập một cách thống thiết, đầy xúc động về thực tại đau thương của đất nước ta, nhân dân ta đang bị bọn thực dân Pháp thống trị lúc bấy giờ. Cách nói này vừa khẳng định dứt khoát, vừa chứa đựng cả một nỗi căm tức khôn nguôi của một con người, một tấm lòng sục sôi, nóng bỏng, không cam chịu cúi đầu trước cái nhục mất nước. Đối với nhà thơ lúc này, mọi sách vở giáo điều đều là vô ích:

Hiền thánh còn đâu, học cũng hoài!

Giọng điệu trang nghiêm, câu thơ ngắn gọn với ý tưởng sâu xa đầy táo bạo.

4. Hai câu kết khép lại bài thơ là một tư thế hăm hở hào hùng của người ra đi trong buổi lên đường:

Nguyện trục trường phong Đông hải khứ,

Thiên trùng bạch lãng nhất tề phi.

Nghĩa là:

Mong đuổi theo ngọn gió dài để đi qua biển Đông

Ngàn đợt sóng bạc cùng bay lên.

Mượn hình ảnh “những ngọn gió dài (trường phong)ngàn đợt sóng bạc cùng bay lên” vừa thơ mộng vừa hùng tráng, đầy hào khí, Phan Bội Châu đã thể hiện cái hùng tâm tráng khí của mình và đặc biệt là sự khao khát ra đi đến cháy bỏng tâm hồn của nhà thơ. Người đọc tưởng như nhà thơ đang “cưỡi gió, đạp sóng” hay đang hóa thân chim bằng vút cánh qua “sóng gió biển khơi” giữa “cao rộng đất trời”… bay lên cùng muôn trùng sóng bạc tới chân trời mới, tới thắng lợi.

5. Xuất dương lưu biệt, bài thơ nhỏ chỉ 56 chữ mà thể hiện một chí khí lớn lao. Nhà thơ không cam tâm làm nô lệ mà nhất quyết ra đi tìm phương cứu nước. Giọng thơ đầy cảm xúc, sôi sục, tuôn trào lời kêu gọi mọi người hãy hành động, hãy cống hiến hết mình vì nhân dân, vì đất nước.

GỢI Ý THÊM

1. Hoàn cảnh sáng tác bài thơ

Năm 1905, đất nước ta đang ở trong một hoàn cảnh tăm tối mịt mờ. Các cuộc đấu tranh vũ trang chống thực dân Pháp hầu như tan rã cả. Thực dân Pháp đã làm chủ tình thế, đặt ách đô hộ lên đầu lên cổ nhân dân ta. Thế nhưng trong một bộ phận những người trí thức dân tộc, ý chí cứu nước vẫn tiềm tàng sôi sục. Có điều, vấn đề đặt ra lúc bấy giờ là phải cứu nước bằng con đường nào? Người ta đón nhận những tư tưởng mới từ phương Tây, người ta say sưa trước những thành tích duy tân của Trung Hoa, Nhật Bản và sôi sục ước mơ cái viễn cảnh đất nước. Phan Bội Châu cùng Tiểu La Nguyễn Thành sáng lập Hội Duy Tân, rồi lên đường sang Nhật Bản, mở đầu phong trào Đông Du trong niềm say mê lí tưởng đó, mang nặng trên vai một sứ mạng lịch sử: khôi phục lại đất nước, tái tạo giang sơn.

2. Giọng điệu riêng của bài thơ này là giọng điệu tâm huyết tuôn trào với ước mơ, khát vọng cháy bỏng. Những biểu hiện của cảm hứng lãng mạn hào hùng ấy là:

– Chí làm trai:

Làm trai phải lạ ờ trên đời,

Há để càn khôn tự chuyển dời.

Thực ra không phải đến bây giờ, chí làm trai mới được Phan Bội Châu khẳng định. Trước đó, lí tưởng nhân sinh này đã được Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Công Trứ nhắc tới ở các bài Thuật hoài, Chí nam nhi. Có điều ở đây ý tưởng cảm hứng của Phan Bội Châu thật là lớn lao mãnh liệt. Đó là điều mà bấy lâu tác giả ấp ủ nấu nung và được nói ra như thế một lời tự nhủ tự vấn: đã làm trai là phải làm nên chuyện lạ. Chuyện lạ đó là phải xoay trời chuyển đất chớ không đế trời đất tự chuyển dời như cũ. Có thể nói cảm hứng và ý tưởng ở đây còn mãnh liệt và táo bạo hơn cả cảm hứng và ý tưởng: “Chí làm trai nam bắc tây đông, cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn biển” của Nguyễn Công Trứ.

– Tư thế con người trước vũ trụ, ý thức về cái tôi:

Trong khoảng trăm năm cần có tớ,

Sau này muôn thuở, há không ai?

Chí làm trai ở đây gắn với ý thức về cái tôi, một cái tôi đầy trách nhiệm. Cái tôi đã chủ động ghé vai gánh vác lấy trọng trách, ở đây ý thức được sứ mệnh của mình trong lịch sử và cũng do sự thôi thúc của ước vọng chính đáng là để lại tiếng thơm muôn đời.

– Quan niệm về vinh nhục. Thái độ đối với nền học vấn cũ trước vận mệnh đất nước lầm than:

Non sông đã chết, sống thêm nhục,

Hiền thánh còn đâu, học cũng hoài!

Hai câu thơ cho thấy quan niệm của tác giả về vinh nhục, về lẽ sống trong cảnh non sông đã mất chủ quyền, dân tộc lầm than nô lệ, hiền thánh – thần tượng một thuở đã vắng bặt, sách vở thánh hiền học vô ích mất công. Hai câu thơ ngắn gọn mà ý tứ mạnh mẽ, sâu sắc, dứt khoát và táo bạo. Có được ý tưởng này không chỉ nhờ có tinh thần dân tộc cao độ, nhiệt huyết cứu nước nồng nàn mà còn nhờ có những luồng ánh sáng mới mà Phan Bội Châu tiếp nhận được tư phong trao tân thư vào những năm đầu thế kỉ.

– Khát vọng và tư thế buổi lên đường:

Muốn vượt bể Đông theo cánh gió,

Muôn trùng sóng bạc tiễn ra khơi.

Nguyên văn lời dịch nghĩa từ nguyên tác là:

Mong đuổi theo ngọn gió dài đi qua biển Đông

Ngàn đợt sóng bạc cùng bay lên.

Đó là một hình ảnh thơ thật đẹp, thật hùng tráng thể hiện tư thế hăm hở ra đi tìm đường cứu nước của tác giả. Sắp “vượt bể Đông”, nhưng hùng tâm tráng khí của ông đã nhìn “muôn trùng sóng bạc” không phải là những cách ngăn trở ngại đáng e dè mà như một yếu tố kích thích. Ngàn đợt sóng bạc ấy sẽ cùng bay lên với nhà thơ.

3. Xuất dương lưu biệt là lời kêu gọi lên đường, kêu gọi hành động hết mình vì Tổ quốc. Chỉ 56 chữ mà bài thơ chứa đựng một nội dung tư tưởng phong phú và lớn lao, thể hiện rất rõ tâm thế và tư thế tuyệt đẹp của người anh hùng trong buổi lên đường tìm phương cứu nước. Gần một thế kỉ đã trôi qua, Xuất dương lưu biệt vẫn là lời nhắc nhở mọi người về một tấm gương nhiệt tình cứu nước sôi sục tuôn trào.

Mai Thu

Loading...
Chia sẻ

1 BÌNH LUẬN

Comments are closed.

Lưu ý: Mỗi người ở một địa chỉ mạng (địa chỉ IP) trong 1 bài viết chỉ được gửi 1 bình luận. Tất cả bình luận spam, nội dung tục tĩu, nội dung không phù hợp hoặc quá sơ sài... sẽ bị xóa hàng ngày mà không cần thông báo. Rất mong các bạn tuân thủ luật chơi để cuộc thi Viết văn học trò diễn ra công bằng và chất lượng hơn. Xem thêm quy định tại đây.