Bài 3 – Các phương châm hội thoại (tiếp theo)


Bài 3 – Các phương châm hội thoại (tiếp theo)

Hướng dẫn

I. QUAN HỆ GIỮA PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI VÀ TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP

Đọc câu chuyện Chào hỏi (truyện dân gian Việt Nam) và trả lời:

Câu hỏi thăm: “Bác làm việc vất vả và nặng nhọc phải không?" trong nhiều tình huống giao tiếp khác có thể được coi là lịch sự thể hiện sự quan tâm đến người khác. Nhưng ở tình huống này trong lúc người ta tập trung làm việc trên một cây cao mà bị gọi trèo xuống một cách vất vả – thì đúng là quấy rối gây phiền phức.

Như thế, chúng ta cần phải chú ý đến đặc điểm tình huống giao tiếp, vì cùng một câu nói có thể thích hợp trong tình huống này nhưng lại không thích hợp trong tình huống khác.

Ghi nhớ: Để tuân thủ các phương châm hội thoại, người nói phải nắm được đặc điểm của tình huống giao tiếp (Nói với ai? Nói khi nào? Nói ở đâu? Nói nhằm gì?

II. NHỮNG TRƯỜNG HỢP KHÔNG TUÂN THỦ PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI

1) Ngoại trừ hai tình huống trong phần học về phương châm lịch sự, tất cả các tình huống còn lại đều không tuân thủ phương châm hội thoại.

2) Câu trả lời của Ba không đáp ứng nhu cầu thông tin đúng như An mong muốn.

Có phương châm về lượng đã không được tuân thủ. (Ba không cung cấp lượng tin đúng như An mong muốn).

>> Xem thêm:  Bài 15 - Ôn tập phần tập làm văn

Người nói không tuân thủ vì người nói không biết chính xác chiếc máy bay đầu tiên trên thế giới được chế tạo vào năm nào. Để tuân thủ đúng phương châm về chất (không nói điều mà mình không có chứng cứ xác thực) người nói đành phải trả lời chung chung không chính xác cụ thể: “Đâu khoảng đầu thế kỉ XX”.

3) Một bác sĩ có thể không nói sự thật về tình trạng sức khỏe của bệnh nhân mắc chứng bệnh nan y đang đến giai đoạn nguy kịch, không thể chữa được nữa. Ông có thể động viên là cố gắng thì bệnh nhân có thể vượt qua hiểm nghèo. Người nói như thế đã không tuân thủ phương châm về chất vì đã nói điều mà chính mình cũng không tin là đúng. Nhưng đó lại là một việc làm nhân đạo và rết cần thiết. Nhờ vào việc làm này, bệnh nhân ít ra sẽ sống lạc quan hơn trong khoảng còn lại của cuộc đời. Sự “nói dối” này không bị chê trách hay lên án.

Còn có nhiều trường hợp tương tự nghĩa là trong đó phương châm về chất không được tuân thủ. Ví dụ người lính của ta lỡ rơi vào tay giặc không thể vì tuân thủ theo phương châm về chất mà khai thật với chúng về mọi thứ mình biết về đồng đội, đơn vị của mình.

Nghĩa là trong bất kì tình huống giao tiếp mà có một yêu cầu nào đó cao hơn yêu cầu tuân thủ phương châm hội thoại có thể không được tuân thủ.

>> Xem thêm:  Bài 6 - Miêu tả trong văn tự sự

Khi nói: chỉ là ”, về nghĩa hiển ngôn thì câu này không tuân thủ phương châm về lượng, bởi vì dường như nó không đưa đến cho người nghe thêm một thông tin nào. Nhưng về nghĩa hàm ẩn thì câu này có nội dung riêng của nó, nghĩa là vẫn đảm bảo tuân thủ phương châm về lượng.

Câu này phải được hiểu là tiền bạc chỉ là phương tiện để sống, chứ không phải là mục đích cao nhất, mục đích cuối cùng của . Ta không nên chạy theo tiền bạc mà quên đi nhiều thứ thiêng liêng quan trọng hơn trong . Có những cách nói gần giống kiểu đó: Chiến tranh vẫn là chiến tranh, nó vẫn là nó,…

Ghi nhớ:

* Phương châm hội thoại chỉ là những yêu cầu chung trong giao tiếp chứ không phải là những qui định có tính chất bắt buộc trong mọi tình huống.

* Những tình huống không tuân thủ phương châm hội thoại thường do là:

– Người nói vô ý, vụng về thiếu văn hóa trong giao tiếp.

– Người nói phải ưu tiên cho một phương châm hội thoại hay một yêu cầu khách quan hơn.

– Người nói muốn gây sự chú ý, hướng người nghe hiểu câu nói theo một ý nghĩa hàm ẩn nào đó.

II. LUYỆN TẬP

* Bài tập 1

Cậu bé 5 tuổi chưa biết chữ, không thể nhận biết được Tuyển tập truyện ngắn để nhờ đó mà tìm được quả bóng. Như thế, ông bố đã không tuân thủ phương châm cách thức. Cách nói của ông đối với người khác thì cụ thể, rõ ràng, còn đối với cậu bé là hết sức mơ hồ.

>> Xem thêm:  Bài 2 - Các phương châm hội thoại (tiếp theo)

* Bài tập 2

Thái độ và lời nói của Chân, Tay, Tai, Mắt là khách, bất hòa với lão Miệng là chủ nhà. Lời nói của họ không tuân thủ phương châm lịch sự. Với tình huống giao tiếp, thái độ và lời nói đó không thích hợp. Thông thường đúng nghi thức giao tiếp, đến nhà người khác, ta phải chào hỏi chủ nhà rồi mới nói gì thì nói. Đằng này, các vị khách đã không chào hỏi cả nhà nói ngay với chủ nhà những lời lẽ giận dữ nặng nề không căn cứ.

Mai Thu

Bài viết liên quan