Tuần 12 – Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt


Tuần 12 – Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt

Hướng dẫn

I – KIẾN THỨC CƠ BẢN CẦN NẮM VỮNG

1. Về khái niệm ngôn ngữ sinh hoạt

Ngôn ngữ sinh hoạt còn được gọi là ngôn ngữ nói, ngôn ngữ hội thoại,… Khái niệm ngôn ngữ sinh hoạt được dùng để chỉ toàn bộ lời ăn tiếng nói hằng ngàỷ mà dùng để thông tín, , trao đổi ý nghĩ, tình cảm với nhau, đáp ứng những nhu cầu tự nhiên trong .

2. Các dạng thể hiện của ngôn ngữ sinh hoạt

– Dạng nói, gồm các kiểu: đối thoại, độc thoại và đàm thoại (qua các phương tiện nghe nhìn).

+ Độc thoại nội tâm: là tự mình nói với mình nhưng không phát ra thành tiếng.

+ Đối thoại nội tâm: tự ra một người nào đó đang trò chuyện với mình, đối đáp như một cuộc thoại.

+ Dòng tâm sự: là những suy nghĩ bên trong thành một chuỗi mạch lạc, trong đó có thể có cả đối thoại và độc thoại nội tâm.

– Dạng viết: chẳng hạn , nhật kí, hồi kí,…

– Dạng tái hiện và sáng tạo: loại này mô phỏng ngôn ngữ sinh hoạt hằng ngày. Dạng này thể hiện rất rõ qua lời thoại của nhân vật trong tác phẩm vãn học.

Ngôn ngữ sinh hoạt thường dùng ở dạng ngôn ngữ nói, đôi khi cũng được dùng ở dạng viết.

II – HƯỚNG DẪN TÌM HIỂU BÀI

1. Thể hiện đúng giọng điệu các đoạn ghi chép.

Chú ý phần gợi ý (trong ngoặc). Để thể hiện được đúng và biểu cảm những đối thoại trong đoạn văn, cần nắm được nội dung của toàn đoạn. Đặc biệt, cần nắm được diễn biến, sự phát triển và sự thoái trào của đoạn truyện (câu chuyện giao tiếp hằng ngày). Lời gọi đầu tiên có tính chất bình thường rồi nó được tăng lên (khi Lan và Hùng gào lên) và bắt đầu giảm xuống khi Hương xuất hiện.

>> Xem thêm:  Tuần 6 - Chọn sự việc, chi tiết tiêu biểu trong bài văn tự sự

2. Trong hoạt động giao tiếp, thường người ta nói ra những điều mà mình nghĩ. Nhung không phải bao giờ suy nghĩ bên trong và ra cũng đồng nhất với nhau. Suy nghĩ và không thống nhất xảy ra trong trường hợp người nói chủ động nói ra những điều không thật, hay hoàn cảnh nói không cho phép thông tin được nói ra ngay lúc ấy (Bác sĩ nói với bệnh nhân về tình trạng bệnh tật; thông tin về cái chết,…). Còn rất nhiều điều khác tác động đến việc người ta có nói thật lòng mình hay không.

Câu châm ngôn: Hãy uốn lưỡi bảy lần trước khi nói là lời khuyên hãy suy nghĩ kĩ càng trước khi nói ra những điều mà mình mong muốn. Câu châm ngôn còn nhắc nhở ta về cách nói, nghĩa là phải nói như thế nào cho đúng, cho khéo, cho phù hợp với lòng người.

Có những lời khen nhưng lại khiến người khác không đồng ý. Có những lời góp ý (thậm chí chê bai) mà người khác vẫn bằng lòng. Tất cả những điều ấy có khi không nằm ở phần thông tin mà nằm ở cách nói. Một lời khen vụng về, lộ liễu sẽ có thể khiến người khác phật lòng. Nhưng một lời góp ý chân thành khéo léo lại giúp , tình đồng nghiệp… của chúng ta thêm bền chặt. Dân gian ta từng khuyên nhủ và nhắc nhở chúng ta: Lời nói không quan trọng bằng cách nói, của cho không quan trọng bằng cách cho, nghĩa là từ lời nói đến hành vi nói năng còn có một khoảng cách nữa. Lời nói cũng là một nghệ thuật. Chính vì thế mà mới cần "Học ăn, học nói, học gói, học mở".

>> Xem thêm:  Tuần 18 - Các hình thức kết cấu của văn bản thuyết minh

III – HƯỚNG DẪN LUYỆN TẬP

1. – Về câu ca dao:

,

.

Đây là một lời khuyên của nhân dân ta về cách thức nói năng. Lời nói tuy "chẳng mất tiền mua" nhưng không phải cứ nói tuỳ tiện theo suy nghĩ và theo ý thích. Từ ngữ của tiếng Việt ta vô cùng phong phú cũng bởi vậy mà cùng một lời nói có thể có nhiều cách nói khác nhau. Lựa chọn cách nào để nói khiến người nghe được "vừa lòng" là điều ai cũng cần phải lưu tâm. Khi nói, chúng ta phải quan tâm đến hoàn cảnh, đến thứ bậc của mình và người nghe, đến của cuộc giao tiếp… có như vậy "lời nói" cửa chúng ta mới đạt được hiệu quả giao tiếp như mong muốn. Tuy nhiên, làm "vừa lòng nhau" cũng phải tuỳ từng hoàn cảnh. Nếu cứ làm "vừa lòng nhau" một chiều, thì không khác gì những người hay xu nịnh, thích vuốt ve. Lời nói thẳng thường đơn giản và hiệu quả, tuy không phải lúc nào cũng làm vừa lòng người nghe.

Về câu ca dao:

Vàng thì thử lửa, thử than,

Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời.

Đây là một kinh nghiệm sống. Trong cuộc sống, có nhiều tiêu chuẩn được đưa ra để đánh giá một con người. Một trong những tiêu chí ấy là lời ăn tiếng nói. Người "ngoan" là người biết ăn nói khiêm nhường, nhã nhặn, biết "kính trên nhường dưới".

>> Xem thêm:  Tuần 22 - Đọc thêm: Bắt sấu rừng U Minh Hạ

2. Trong đoạn trích từ truyện Bắt sấu rừng U Minh Hạ, ngôn ngữ sinh hoạt được biểu hiện ở dạng lời nói của nhân vật. Lời nói nghệ thuật của nhân vật ở đây thực chất là một hình thức mô phỏng, bắt chước lời thoại tự nhiên nhưng đã được sáng tạo và cải biến. Những "dấu hiệu" của lời nói tự nhiên trong lời của nhân vật là:

– Những yếu tố phụ có tính chất đưa đẩy nhằm tạo ra sự suồng sã và thân mật: xong chuyện, gì hết, chẳng qua, ngặt tôi,…

– Những từ ngữ địa phương nhằm tạo ra nét "đặc trưng Nam Bộ" cho tác phẩm như: rượt (đuổi) người, cực (phiền, đau) lòng, phú quới (phú quý),…

Sự xuất hiện của các yếu tố ngôn ngữ mang phong cách ngôn ngữ sinh hoạt trong đoạn văn này không phải là một sự ngẫu nhiên. Sự xuất hiện ấy rõ ràng có tính chất khắc họa thêrrí tính cách của nhân vật (sự hoà nhập và mong muốn được tiêu diệt đàn hung dữ nhằm bảo vệ sự bình yên của mọi người). Bên cạnh đó sự xuất hiện của các yếu tố ngôn ngữ này (như đã nói) nhằm tạo ra "màu sắc Nam Bộ" cho tác phẩm. Nó là một cách để nhà văn khơi gợi trí tò mò và sự thích thú của người đọc.

Mai Thu

Bài viết liên quan